Châu Phi dự kiến lắp kỷ lục 17 GW điện mặt trời trong năm 2026: 36 trong 54 quốc gia cùng lập kỷ lục
Kỷ lục đến từ nhiều quốc gia cùng lúc
Đợt bùng nổ năm nay không còn dồn vào một thị trường duy nhất. Theo ước tính của Ember, châu lục này có tới sáu thị trường đạt quy mô gigawatt, gồm Nam Phi với 3,3 GW, Ai Cập với 2,0 GW, Nigeria với 1,7 GW, Cộng hòa Dân chủ Congo với 1,7 GW, Algeria với 1,4 GW và Morocco với 1,0 GW. Tỷ trọng của Nam Phi trong tổng lắp đặt toàn châu lục dự kiến giảm xuống dưới 20 phần trăm lần đầu tiên kể từ năm 2019, dấu hiệu cho thấy bản đồ điện mặt trời đang mở rộng theo chiều ngang thay vì chỉ sâu thêm ở một đầu tàu. Có 19 quốc gia tăng trưởng trên 100 phần trăm so với năm trước, trong đó Cộng hòa Dân chủ Congo tăng khoảng 544 phần trăm, Zimbabwe tăng khoảng 282 phần trăm, Ai Cập tăng khoảng 176 phần trăm và Zambia tăng khoảng 117 phần trăm.
Nhịp tăng này cũng không phải hiện tượng một năm. Lắp đặt đã tăng 25 phần trăm trong năm 2024, tăng 51 phần trăm trong năm 2025 và dự kiến tăng tiếp khoảng 45 phần trăm trong năm 2026. Khi 36 trong tổng số 54 quốc gia cùng lập kỷ lục của riêng mình trong một năm, câu chuyện không còn là vài dự án lớn được khánh thành đúng thời điểm, mà là một thói quen đầu tư mới đang hình thành ở quy mô châu lục, từ hộ gia đình tới doanh nghiệp thương mại.
Ba phần tư tăng trưởng nằm ngoài sổ sách chính thức
Phần thú vị nhất của báo cáo nằm ở cách Ember đo lường. Khoảng ba phần tư công suất mới thuộc về hệ thống phân tán, chủ yếu là điện mặt trời mái nhà thương mại, hệ thống trong khu dân cư và các tổ hợp lai có pin lưu trữ dùng để dự phòng. Những hệ thống này nhỏ, lắp nhanh và thường không đi qua quy trình cấp phép của các nhà máy điện lớn, nên sổ đăng ký công suất quốc gia ở nhiều nước ghi nhận chậm hơn thực tế ngoài hiện trường. Ember cho biết dữ liệu hải quan về tấm pin nhập khẩu cùng khảo sát trực tiếp các đơn vị lắp đặt hiện cho bức tranh chính xác hơn một số thống kê chính thức.
“Cuộc cách mạng điện mặt trời ở châu Phi đang diễn ra trên hàng triệu mái nhà trước khi nó hiện rõ trong các bảng thống kê quốc gia”
Nhận định rút ra từ phương pháp đo lường trong phân tích tháng 10 năm 2026 của Ember
Mission 300 và khoảng trống tài chính còn rất lớn
Bùng nổ điện mặt trời diễn ra song song với nỗ lực mở rộng tiếp cận điện ở quy mô lớn. Nhóm Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Phi cho biết chương trình Mission 300 (sáng kiến chung của hai tổ chức nhằm mở rộng kết nối điện tại châu Phi) đã kết nối hơn 50 triệu người tại 40 quốc gia kể từ tháng 7 năm 2023. Tuy vậy, tốc độ hiện tại vẫn thấp hơn nhiều so với yêu cầu để đạt mục tiêu mọi người dân đều có điện vào năm 2030. Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính châu Phi cần khoảng 15 tỷ đô la Mỹ mỗi năm, tương đương khoảng 394 nghìn tỷ đồng, cho mục tiêu tiếp cận điện toàn dân, trong khi số vốn cam kết cho kết nối mới tại vùng châu Phi hạ Sahara trong năm 2023 chưa tới 2,5 tỷ đô la Mỹ, tương đương khoảng 65,6 nghìn tỷ đồng.
Khoảng cách giữa 15 tỷ đô la Mỹ cần thiết và chưa tới 2,5 tỷ đô la Mỹ đã cam kết lý giải vì sao điện mặt trời phân tán lại tăng nhanh đến vậy. Khi lưới điện quốc gia mở rộng chậm và nguồn vốn công hạn chế, mái nhà tự lắp trở thành con đường ngắn nhất để hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ có điện ổn định, thay thế dần các máy phát chạy dầu vốn đắt đỏ và ồn ào. Tăng trưởng từ dưới lên này bền ở nhu cầu thật, nhưng cũng đặt ra bài toán mới về chất lượng thiết bị, an toàn lắp đặt và khả năng tích hợp với lưới điện sau này.
Gợi mở cho điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam
Kinh nghiệm châu Phi mang ba gợi mở trực tiếp cho Việt Nam. Thứ nhất, khi điện mặt trời phân tán tăng nhanh, hệ thống thống kê cần đo được phần công suất nằm ngoài các dự án lớn, nếu không quy hoạch lưới sẽ luôn chạy sau thực tế. Thứ hai, chất lượng tấm pin, biến tần và khâu lắp đặt cần chuẩn chung ngay từ giai đoạn bùng nổ, bởi sửa sai trên hàng triệu mái nhà luôn đắt hơn làm đúng từ đầu. Thứ ba, tài chính cho hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ quyết định tốc độ lan tỏa không kém công nghệ, bởi phần lớn quyết định lắp đặt diễn ra ở quy mô nhỏ lẻ. Kỷ lục 17 GW của châu Phi vì thế không chỉ là tin vui của một châu lục xa, mà là bản xem trước của giai đoạn điện mặt trời bước vào đời sống thường ngày ở mọi thị trường đang phát triển.
Đọc thêm: Giải mã QCVN 32:2026/BCT: từ 1/7/2027 trạm sạc phải đạt chuẩn gì, người dùng được gì · Thời điểm ăn uống và sức khỏe tim mạch: Tác động của nhịp độ bữa ăn đến chuyển hóa cơ thể
Nguồn: Africa Newsroom, thông cáo phân tích của Ember về kỷ lục 17 GW điện mặt trời châu Phi năm 2026 (ngày 5/10/2026); People Gazette Nigeria, tin châu Phi dự kiến lắp kỷ lục 17 GW điện mặt trời theo Ember (tháng 10/2026); Zawya, tin cùng chủ đề (tháng 10/2026).
