Với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, xe điện được kỳ vọng đóng vai trò then chốt trong nỗ lực giảm thiểu khí thải từ hoạt động giao thông tại Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu mới đây từ Đại học RMIT chỉ ra rằng, người tiêu dùng Việt Nam hiện đưa ra quyết định chuyển đổi sang xe điện dựa trên những nhu cầu thiết thực hàng ngày nhiều hơn là động lực vì môi trường.
Nghiên cứu mang tên “Electric vehicle adoption in Vietnam: usefulness and pro-environmentalism in an emerging market” (tạm dịch: Người Việt Nam lựa chọn xe điện: giữa nhu cầu thiết thực và động lực vì môi trường) do Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm và Phó giáo sư Catherine Earl (Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam) thực hiện. Bằng việc phân tích các nghiên cứu chuyên ngành và báo chí trực tuyến, nhóm nghiên cứu đã làm rõ những yếu tố cốt lõi định hình thái độ của người tiêu dùng đối với xe điện tại thị trường Việt Nam.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, Đại học RMIT
Lợi ích thực tế nhỉnh hơn động lực bảo vệ môi trường
Kết quả nghiên cứu cho thấy, ở giai đoạn hiện tại, các lợi ích thực tế như tiết kiệm chi phí, sự tiện lợi, độ tin cậy và hiệu suất vận hành đóng vai trò quyết định hơn so với mối quan tâm về môi trường hay giá trị lối sống. Người tiêu dùng có xu hướng ưu tiên xem xét những gì phương tiện mang lại cho nhu cầu sử dụng hàng ngày trước khi cân nhắc đến giá trị biểu tượng hay bảo vệ hệ sinh thái.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm giải thích, việc mua sắm ô tô là một quyết định tài chính lớn, trong khi thị trường xe điện tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu. Nhiều người dùng vẫn còn do dự khi thay thế phương tiện truyền thống do các mối bận tâm về hạ tầng trạm sạc, quãng đường di chuyển, hiệu suất pin và chi phí bảo dưỡng. Điều này phản ánh thực tế của một thị trường đang phát triển: người tiêu dùng trước hết cần có niềm tin rằng xe điện là một lựa chọn vận hành ổn định và khả thi.
Điểm này tạo ra sự khác biệt so với các thị trường phát triển tại châu Âu hay Bắc Mỹ — nơi bản sắc môi trường, lối sống và các chuẩn mực xã hội thường đóng vai trò rõ nét hơn bên cạnh các yếu tố thực tế.
Hàm ý chính sách và chiến lược tiếp cận hai giai đoạn
Từ các phát hiện nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất một chiến lược hai giai đoạn cho các nhà hoạch định chính sách, nhà sản xuất và doanh nghiệp:
- Giai đoạn 1: Đáp ứng các nhu cầu thiết thực. Cơ quan quản lý cần tiếp tục tháo gỡ rào cản thông qua đầu tư hạ tầng trạm sạc, ban hành ưu đãi tài chính và chính sách hỗ trợ. Các nhà sản xuất và doanh nghiệp tập trung tối ưu hóa khả năng chi trả, độ tin cậy, sự thuận tiện khi sạc và chi phí vận hành, đồng thời truyền tải rõ ràng các lợi ích kinh tế này đến khách hàng.
- Giai đoạn 2: Từng bước xây dựng giá trị môi trường và biểu tượng. Khi hạ tầng trạm sạc được mở rộng, công nghệ cải thiện và người tiêu dùng trở nên quen thuộc hơn với xe điện, thông điệp về môi trường và lối sống sẽ phát huy hiệu quả mạnh mẽ hơn.
Triển vọng phát triển của thị trường xe điện Việt Nam
Trong những năm tới, nhóm nghiên cứu dự báo động lực của người tiêu dùng sẽ dần dịch chuyển sang các yếu tố liên quan đến lối sống, công nghệ hiện đại và địa vị xã hội, đặc biệt trong tầng lớp trung lưu tại các đô thị đang phát triển. Vai trò của mạng xã hội, những người có ảnh hưởng và sự gắn kết cộng đồng cũng sẽ gia tăng trong việc định hình việc sở hữu xe điện như một hành vi văn minh và thân thiện với môi trường.
Chuyển đổi sang xe điện thành công không đơn thuần là gia tăng số lượng phương tiện trên đường, mà là biến giao thông sạch thành một lựa chọn thực tế với người dân và một mô hình kinh doanh khả thi cho doanh nghiệp. Như thông điệp cốt lõi từ nghiên cứu: “Nếu chúng ta muốn người tiêu dùng Việt Nam lựa chọn xe điện vì khí hậu, trước hết phải khiến xe điện trở thành lựa chọn thiết thực trong cuộc sống hằng ngày.”
