Trước yêu cầu ngày càng khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững của thị trường quốc tế, ngành cao su Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ mô hình sản xuất. Không chỉ đầu tư công nghệ tự động hóa tại nhà máy, nhiều doanh nghiệp đã chủ động số hóa toàn bộ quy trình quản trị, từ vườn cây đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Cùng với đó, việc phát triển các dòng sản phẩm tinh chế, có giá trị gia tăng cao đang mở ra hướng đi mới, giúp cao su Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Năm 2025, riêng cao su tự nhiên mang về kim ngạch xuất khẩu hơn 3 tỷ USD, trong khi tổng kim ngạch toàn ngành cao su đạt khoảng 11 tỷ USD. Năm 2026, ngành được dự báo có thể tiếp tục vượt mốc này trong bối cảnh giá mủ cao su diễn biến thuận lợi. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng và mở rộng thị trường, các doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào lợi thế về diện tích vườn cây hay sản lượng khai thác. Việc nâng cao chất lượng, minh bạch hóa nguồn nguyên liệu và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường đang trở thành những yêu cầu quan trọng.
Thực tế cho thấy, chuyển đổi số và đầu tư công nghệ đang dần trở thành một phần trong chiến lược phát triển của nhiều doanh nghiệp cao su, góp phần thay đổi phương thức sản xuất vốn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công.
Số hóa từ vườn cây, minh bạch chuỗi cung ứng
Đứng giữa những vườn cao su rộng lớn tại Tổng Công ty Cao su Đồng Nai, thay vì mang theo sổ sách để ghi chép như trước đây, người kỹ sư chỉ cần sử dụng điện thoại thông minh để cập nhật dữ liệu và truy xuất nguồn gốc từng lô cao su thông qua ứng dụng chuyên dụng. Những thông tin về quá trình chăm sóc, khai thác, vận chuyển và chế biến được kết nối trên cùng một hệ thống, tạo nên cơ sở dữ liệu xuyên suốt từ vùng nguyên liệu đến thành phẩm.
Ứng dụng di động do Tổng Công ty Cao su Đồng Nai tự phát triển trên hai nền tảng iOS và Android đã số hóa toàn bộ chu trình canh tác, từ tái canh, bón phân, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch mủ. Công nhân có thể cập nhật thông tin trực tiếp tại hiện trường, hệ thống tự động theo dõi tiến độ công việc và nhắc lịch thực hiện các nhiệm vụ theo kế hoạch.
Ông Hoàng Bảo Luân, tác giả phần mềm, Phó phòng Quản lý kỹ thuật Tổng Công ty Cao su Đồng Nai cho biết, lợi thế lớn nhất của ứng dụng là khả năng đồng bộ dữ liệu theo thời gian thực. Khi xuất hiện những biến động bất thường về sản lượng hoặc tình hình sâu bệnh, hệ thống sẽ phát cảnh báo đến cấp quản lý để kịp thời kiểm tra và đưa ra phương án xử lý. Đồng thời, bản đồ vườn cây được số hóa, từng lô đất được định danh theo vị trí địa lý, giúp doanh nghiệp kiểm soát chính xác diện tích và quá trình sản xuất.
Thông qua mã QR, khách hàng và đối tác có thể kiểm tra lịch sử của sản phẩm, từ thông tin người công nhân khai thác, thời gian thu hoạch, quá trình vận chuyển, nhà máy chế biến, thời hạn lưu kho đến các hợp đồng liên quan. Đây là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các thị trường nhập khẩu.
Tại Công ty cổ phần Cao su Phước Hòa, chuyển đổi số cũng được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ quản lý vườn cây, điều hành sản xuất đến tài chính và quản trị doanh nghiệp. Theo ông Huỳnh Kim Nhựt, Chủ tịch Hội đồng quản trị công ty, đơn vị đã đưa vào sử dụng ứng dụng quản lý vườn cây dựa trên nền tảng bản đồ GIS, cho phép hiển thị trực quan từng lô cao su dưới dạng các vùng đa giác trên bản đồ vệ tinh.
Kết hợp với hệ thống định vị GPS, đội ngũ kỹ thuật có thể xác định chính xác vị trí từng khu vực, theo dõi tình trạng vườn cây và phát hiện sớm các sự cố như sâu bệnh, ngập nước hay nguy cơ cháy. Thay vì phải tổng hợp thông tin qua nhiều cấp như trước, dữ liệu từ hiện trường được cập nhật trực tiếp, giúp lãnh đạo doanh nghiệp nắm bắt tình hình và tổ chức xử lý nhanh hơn.
Cùng với quản lý vườn cây, Cao su Phước Hòa còn triển khai hệ thống quản trị doanh nghiệp tổng thể ERP, số hóa quy trình sản xuất tại nhà máy, chứng từ thanh toán và sử dụng chữ ký số nội bộ. Các hệ thống cân sản lượng được kết nối tự động với cân điện tử; công tác điểm danh ứng dụng nhận diện khuôn mặt kết hợp GPS; quản lý chất lượng được thực hiện trên nền tảng số theo tiêu chuẩn ISO. Đặc biệt, hệ thống truy xuất nguồn gốc EUDR được triển khai nhằm kiểm soát chuỗi cung ứng và đáp ứng yêu cầu về chống mất rừng của thị trường quốc tế.
Theo ông Huỳnh Kim Nhựt, doanh nghiệp đã tích hợp 17 phần hành nghiệp vụ trên một nền tảng dùng chung, vận hành đồng bộ trên máy tính và điện thoại thông minh. Các phần hành được tổ chức thành năm nhóm lớn, gồm sản xuất – kinh doanh, tài chính – chứng từ, điều hành – quản trị, văn phòng số và hậu cần – hệ thống. Nhờ đó, dữ liệu từ nhà máy và kho thành phẩm được kết nối trực tiếp với hệ thống báo cáo, tự động tích lũy theo ngày, tuần, tháng và quý, hạn chế việc nhập liệu nhiều lần.
Đáng chú ý, hệ thống hiện có 231 dịch vụ xử lý phía máy chủ phục vụ các tác vụ như cấp số chứng từ, kiểm tra quyền truy cập, gửi thông báo và tạo bản in. Trong sáu tháng triển khai, công ty thực hiện 413 lượt phát hành cải tiến tính năng và sửa lỗi. Đơn vị cũng tích hợp 21 dịch vụ máy chủ có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), hỗ trợ quét hóa đơn đầu vào hàng loạt, nhận diện căn cước công dân, chuyển file ghi âm thành biên bản cuộc họp và dịch thuật tài liệu.
Quy trình quản trị văn phòng được cải tiến thông qua hệ thống ký số điện tử, cho phép lãnh đạo phê duyệt văn bản trên điện thoại. Phiếu xuất kho thành phẩm được gắn mã QR với nội dung cố định để lực lượng bảo vệ tại cổng đối chiếu thông tin, hạn chế nguy cơ can thiệp chứng từ sau khi in.
Ông Huỳnh Kim Nhựt cho rằng, chuyển đổi số là con đường tất yếu để nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững. Doanh nghiệp xác định con người là trung tâm, công nghệ là công cụ, tập trung số hóa quản trị và minh bạch chuỗi sản xuất nhằm tối ưu chi phí, tăng năng suất và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển xanh của thị trường.

Tự động hóa hướng tới sản xuất thông minh
Không chỉ dừng lại ở công tác quản lý, chuyển đổi công nghệ còn đang làm thay đổi trực tiếp hoạt động sản xuất tại các nhà máy chế biến mủ cao su. Những công đoạn trước đây cần nhiều lao động thủ công như đánh đông mủ, gắp mủ vào hệ thống vận chuyển, cắt mủ hay đưa sản phẩm ra khỏi thùng sấy đang từng bước được tự động hóa.
Tại Công ty Cao su Phú Riềng, hệ thống pha hóa chất tự động được đưa vào sử dụng từ năm 2022 đã góp phần giảm đáng kể sự phụ thuộc vào thao tác thủ công. Người vận hành chỉ cần nhập thông số pH và lượng nước cần thiết, hệ thống sẽ tự động đo lường, điều chỉnh và pha trộn theo yêu cầu, thay vì phải trực tiếp mở van và canh chỉnh từng công đoạn.
Dây chuyền chế biến mủ tạp cũng được tích hợp màn hình giám sát trung tâm, cho phép theo dõi liên tục các thông số về tần số mô-tơ, nhiệt độ thiết bị và phát tín hiệu cảnh báo khi phát hiện bất thường. Đặc biệt, tại công đoạn đưa sản phẩm vào thùng và lấy sản phẩm ra khỏi thùng sấy, trước đây cần đến bốn công nhân trực tiếp thực hiện, nay đã được thay thế bằng robot lập trình sẵn.
Ông Đào Quang Đán, Giám đốc Công ty Cao su Phú Riềng cho biết, công ty đang đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong quy trình sản xuất, với trọng tâm là triển khai hệ thống SCADA (điều khiển giám sát và thu thập dữ liệu). Hệ thống cho phép theo dõi các thông số vận hành theo thời gian thực, từ sản lượng, chất lượng đến định mức tiêu hao điện, nước và nhiên liệu.
Nhờ đó, ngay tại văn phòng, ban lãnh đạo có thể nắm bắt liên tục tình hình hoạt động của nhà máy mà không cần trực tiếp có mặt tại từng khu vực sản xuất. Theo lộ trình, công ty dự kiến hoàn thành số hóa toàn bộ các công đoạn sản xuất trong năm 2026, tạo nền tảng để tiếp tục ứng dụng AI vào chuỗi vận hành từ năm 2027. Doanh nghiệp cũng từng bước xây dựng mô hình nhà kho thông minh, hướng tới tự động hóa hoạt động sắp xếp, kiểm kê và xuất nhập hàng hóa, qua đó tiết kiệm không gian lưu trữ, hạn chế sai sót và tăng tốc độ luân chuyển sản phẩm.
Ở một hướng tiếp cận khác, Tổng Công ty Cao su Đồng Nai đang nghiên cứu ứng dụng robot vào hoạt động khai thác mủ, nhằm giải quyết bài toán thiếu hụt lao động trong ngành cao su tự nhiên. Theo ông Chu Đăng Khoa, quyền Phụ trách điều hành hoạt động Tổng Công ty Cao su Đồng Nai, robot cạo mủ được trang bị cánh tay đa bậc tự do và hệ thống di chuyển bằng bánh xích, có khả năng thích ứng với địa hình phức tạp, thực hiện các thao tác cạo với độ chính xác cao.
Ứng dụng công nghệ điều khiển bằng AI giúp robot thích ứng với độ sâu vỏ cây và góc cắt khác nhau. Theo đánh giá của doanh nghiệp, thiết bị có thể đạt khoảng 80% hiệu suất so với phương pháp thu hoạch thủ công, đồng thời duy trì chất lượng mủ. Một robot có khả năng cạo khoảng 800 cây trong một phiên và thực hiện cả những thao tác ở miệng cạo thấp gần gốc cây.
Với tình trạng thiếu hụt lao động hiện nay, doanh nghiệp đang tính toán khả năng triển khai mô hình một công nhân vận hành một robot hoặc sử dụng hơn 2.000 robot để hỗ trợ lực lượng khoảng 2.600 công nhân hiện có. Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu vẫn cần được đánh giá, việc ứng dụng robot được kỳ vọng sẽ góp phần ổn định sản lượng, giảm áp lực nhân công và nâng cao hiệu quả khai thác trong dài hạn.
Những bước đi này cho thấy tự động hóa đang mở rộng từ nhà máy chế biến ra tận vườn cây. Khi dữ liệu sản xuất được kết nối với hệ thống giám sát và thiết bị vận hành thông minh, doanh nghiệp có thêm điều kiện kiểm soát chất lượng, giảm tiêu hao nguyên liệu và nâng cao hiệu suất sử dụng lao động.
Nâng giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu
Cùng với chuyển đổi số và tự động hóa, đầu tư nghiên cứu, phát triển các sản phẩm tinh chế có giá trị gia tăng cao đang trở thành hướng đi quan trọng của doanh nghiệp cao su. Thực tế cho thấy, nếu chỉ tập trung khai thác và xuất khẩu mủ nguyên liệu, doanh nghiệp sẽ khó tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trước những biến động của giá cả và yêu cầu ngày càng cao từ khách hàng quốc tế.
Theo ông Chu Đăng Khoa, Tổng Công ty Cao su Đồng Nai đang tập trung phát triển các sản phẩm tinh chế, cao cấp thông qua đầu tư công nghệ hiện đại và nghiên cứu, phát triển (R&D). Một trong những kết quả đáng chú ý là doanh nghiệp đã sản xuất thành công sản phẩm mủ cao su siêu sạch (PB), có giá bán cao hơn đáng kể so với các loại mủ thông thường.
Nếu mủ cao su thông thường có giá khoảng 40-50 triệu đồng/tấn, sản phẩm PB có thể đạt mức khoảng 120 triệu đồng/tấn. Đây là minh chứng cho khả năng gia tăng giá trị sản phẩm thông qua cải tiến công nghệ và kiểm soát chất lượng ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào.
Không chỉ phát triển các dòng mủ cao cấp, doanh nghiệp còn nghiên cứu sản xuất sợi chỉ thun phục vụ những ứng dụng chuyên biệt. Ông Chu Đăng Khoa cho biết, từ nguyên liệu cao su, công ty đã sản xuất được loại chỉ thun cao cấp sử dụng trong bộ đồ lặn của Hải quân Mỹ. Một kilogram sợi chỉ này có thể kéo dài tới 42 km.
Việc phát triển các sản phẩm chuyên dụng không chỉ mở rộng đầu ra cho nguyên liệu cao su mà còn cho thấy dư địa lớn của ngành trong lĩnh vực chế biến sâu. Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng, doanh nghiệp có thể nâng cao giá trị thương mại thông qua chất lượng, tính năng và khả năng đáp ứng những yêu cầu kỹ thuật riêng biệt của từng nhóm khách hàng.
Tại Công ty Cao su Bà Rịa, chiến lược nâng cao chất lượng sản phẩm cũng được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với yêu cầu về môi trường và truy xuất nguồn gốc. Ông Nguyễn Thái Bình, Phó Tổng giám đốc Công ty Cao su Bà Rịa cho biết, doanh nghiệp đã xây dựng quy trình sản xuất đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, chú trọng cả chất lượng sản phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc và cam kết không gây mất rừng.
Nhờ định hướng này, sản phẩm của công ty đã tiếp cận được những thị trường khó tính như Nhật Bản. Theo ông Bình, các đối tác Nhật Bản có yêu cầu rất chặt chẽ trong quá trình đàm phán và đánh giá chất lượng. Tuy nhiên, khi sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, khách hàng sẵn sàng trả mức giá cao hơn.
Thực tế này cho thấy, các tiêu chuẩn quốc tế không đơn thuần là rào cản kỹ thuật mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh nếu doanh nghiệp chủ động đầu tư và đáp ứng. Những yêu cầu về nguồn gốc hợp pháp, không gây mất rừng, quản lý dữ liệu vùng trồng và minh bạch chuỗi cung ứng đang tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của sản phẩm cao su.
Trong bối cảnh đó, việc triển khai các hệ thống truy xuất nguồn gốc, đáp ứng quy định EUDR cũng như hướng tới các chứng nhận FSC và PEFC có ý nghĩa quan trọng. Khi thông tin về tọa độ địa lý, quá trình chăm sóc, khai thác và chế biến được lưu trữ đầy đủ, doanh nghiệp có cơ sở chứng minh tính minh bạch của nguồn nguyên liệu và nâng cao niềm tin của đối tác.
Từ thực tiễn triển khai tại các doanh nghiệp có thể thấy, chuyển đổi số ngành cao su không còn là việc ứng dụng một vài phần mềm riêng lẻ, mà đang hướng tới hình thành hệ sinh thái quản trị và sản xuất đồng bộ. Dữ liệu từ vườn cây được kết nối với nhà máy, kho hàng và hệ thống kinh doanh; tự động hóa giúp giảm phụ thuộc vào lao động thủ công; công nghệ AI hỗ trợ xử lý thông tin và nâng cao hiệu quả điều hành. Trên nền tảng đó, hoạt động nghiên cứu và phát triển sản phẩm có điều kiện được đẩy mạnh, tạo ra những mặt hàng có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.
Theo định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, ngành cao su cần tiếp tục gắn đổi mới công nghệ với quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển nguồn nhân lực. Đây cũng là yêu cầu để doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thị trường quốc tế, nơi chất lượng sản phẩm ngày càng phải đi cùng trách nhiệm môi trường và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Từ những ứng dụng số hóa tại vườn cây đến dây chuyền chế biến tự động và các sản phẩm tinh chế cao cấp, các doanh nghiệp cao su Việt Nam đang từng bước chuyển đổi phương thức sản xuất, kinh doanh. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả trước mắt mà còn là nền tảng để ngành phát triển theo chiều sâu, gia tăng giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng cao su toàn cầu.
Minh Phương



