Một tài xế xe ôm tại Nairobi chạy tới 150 km mỗi ngày và tốn tiền điện chưa bằng một nửa tiền xăng sau khi chuyển sang xe máy điện. Câu chuyện từ Kenya cho thấy khi chiếc xe là công cụ kiếm sống, chi phí mỗi km mới là thứ thuyết phục tài xế đổi xe.
Anh Steve Muigai bắt đầu ngày làm việc từ sớm trên những con phố chật kín của Nairobi, thủ đô Kenya. Công việc của anh là chở khách và chở hàng bằng xe máy, nghề mà người dân địa phương gọi là boda boda.
Có ngày anh chạy tới 150 km, quãng đường tương đương một chuyến đi liên tỉnh tại Việt Nam. Điểm khác biệt là từ khi đổi sang xe máy điện, hóa đơn năng lượng của anh giảm xuống chưa bằng một nửa so với thời chạy xe xăng, theo ghi nhận của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP).
Chiếc xe là một cơ nghiệp di động
Tại Nairobi, xe máy không chỉ để đi lại. Hơn một nửa số phương tiện đăng ký mới mỗi năm tại thành phố này là xe máy, và phần lớn chúng là công cụ kinh doanh: chở khách, giao hàng, chở thuê.
Ông Habib Lukaya, Giám đốc quốc gia Kenya của hãng xe điện Roam, mô tả tài xế boda boda như những doanh nhân di động. Theo ông, phần lớn tài xế chuyển sang xe điện vì một lý do rất thực tế: giá xăng cao.
Ông Rob De Jong, Trưởng bộ phận Di chuyển bền vững của UNEP, nhận định những tài xế chạy từ 100 km mỗi ngày trở lên có lý do kinh tế rõ ràng nhất để đổi xe, bởi chuyển từ xăng sang điện giúp họ tăng đáng kể thu nhập giữ lại mỗi ngày.
Đổi pin trong hai phút: cắt chi phí từ chính cách nạp năng lượng
Theo hãng tin AFP, tại một trạm đổi pin ở Nairobi, thao tác đổi pin chỉ mất khoảng hai phút. Một pin đầy chạy được khoảng 80 km có giá 265 shilling Kenya, tương đương khoảng 53.000 đồng, bằng khoảng một nửa tiền xăng cho cùng quãng đường.
Quy đổi theo km, tiền điện vào khoảng 660 đồng mỗi km, còn tiền xăng vào khoảng 1.320 đồng. Với tài xế Joshua Mwithya tại Nairobi, tờ The Star ghi nhận anh từng tốn gần 1.400 shilling, khoảng 280.000 đồng, tiền xăng mỗi ngày, nay chỉ tốn 450 shilling, khoảng 90.000 đồng, cho đổi pin.
Mô hình này tách chi phí pin khỏi giá xe. Bà Margaret Wawitima của Powerhive cho biết khi doanh nghiệp gánh phần pin, tổng giá thành chiếc xe giảm khoảng 25%, tài xế cũng không phải lo bảo trì hay thay pin.
“Không có rung động cơ, xe chạy rất êm. Đến cuối ngày làm việc, tôi vẫn thấy mình khỏe.”Ông Steve Muigai, tài xế xe ôm tại Nairobi, chia sẻ với UNEP
Chi tiết tưởng nhỏ này lại rất đáng giá với người ngồi trên yên xe mười mấy tiếng mỗi ngày: ít rung, ít ồn và không khói xăng đồng nghĩa với ít mệt mỏi hơn và sức khỏe tốt hơn về lâu dài.
Vì sao Nairobi tăng tốc nhanh đến vậy
UNEP là một trong những tổ chức khởi động thị trường xe máy điện Kenya từ năm 2021, khi hỗ trợ đưa 49 xe đầu tiên vào vận hành thử nghiệm để chứng minh tính khả thi. Từ hạt giống đó, thị trường bùng nổ trong vài năm.
Cơ quan An toàn Giao thông Quốc gia Kenya cho biết khoảng 15% xe máy mới bán ra hiện là xe điện. Ông Rob De Jong của UNEP kỳ vọng tỷ lệ này có thể đạt ít nhất 90% trong vài năm tới, khi hạ tầng đổi pin và nguồn cung xe tiếp tục mở rộng.
Yếu tố môi trường cộng hưởng thêm: theo Quỹ Không khí Sạch, giao thông đường bộ chiếm 40% lượng bụi mịn tại Nairobi, trong khi lưới điện Kenya có khoảng 90% từ nguồn tái tạo. Mỗi chiếc xe xăng đổi sang điện vì thế cắt cả chi phí lẫn khí thải.
Dẫu vậy, rào cản chưa biến mất. Giá mua xe điện vẫn cao hơn xe xăng, và tổng công suất phát điện của Kenya hiện dưới 4.000 MW. Giới chuyên môn tại đây cho rằng công suất cần tăng gấp đôi đến gấp ba nếu muốn chuyển đổi trên diện rộng.
Nhìn về Việt Nam: khi tiền xăng tính bằng từng km
Tại Việt Nam, giá xăng E10 RON95-III đã lên mức tối đa 28.254 đồng mỗi lít tại kỳ điều hành ngày 8/10/2026 theo Bộ Công Thương. Với mức tiêu thụ khoảng 2,2 lít mỗi 100 km của xe xăng phổ thông, mỗi km lăn bánh tốn khoảng 620 đồng tiền xăng.
Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận một người dùng tại TP.HCM chạy khoảng 40 km mỗi ngày từng tốn từ 500.000 đồng đến 550.000 đồng tiền xăng mỗi tháng. Sau khi chuyển sang xe máy điện, anh tiết kiệm hơn 6 triệu đồng mỗi năm, chưa kể các khoản bảo dưỡng động cơ.
Điểm chung giữa Nairobi và TP.HCM nằm ở phép tính của người lao động. Tài xế công nghệ tại Việt Nam chạy từ 100 km đến 200 km mỗi ngày không hiếm, và ở cường độ đó, chênh lệch vài trăm đồng mỗi km tích lũy thành khoản tiền rất lớn mỗi tháng.
Bài toán còn lại của Việt Nam là hạ tầng và chi phí đầu tư ban đầu: mạng lưới sạc và đổi pin cần đủ dày, còn giá xe điện cần những cơ chế thuê pin và trả góp phù hợp túi tiền tài xế. Khi hai nút thắt này được tháo, câu chuyện của Nairobi rất có thể lặp lại.
Nguồn: Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), unep.org; Hãng tin AFP, citizen.digital; The Star, the-star.co.ke
