Tốc độ già hóa dân số nhanh chóng đang đặt ra thách thức lớn cho Việt Nam, đòi hỏi tư duy đổi mới mang tính liên ngành để tái thiết xã hội và bảo đảm sự phát triển bền vững.
Theo Phó giáo sư Catherine Earl, chuyên gia nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam, các quốc gia ASEAN — trong đó có Việt Nam — đang đối mặt với nguy cơ “già trước khi kịp giàu”. Khác với những nước phát triển như Nhật Bản, Vương quốc Anh hay Australia vốn có hàng thập kỷ tích lũy tài sản trước khi dân số già hóa, Việt Nam bước vào giai đoạn này với tốc độ chuyển tiếp nhanh hơn nhiều. Chính thức bắt đầu già hóa từ năm 2015, Việt Nam dự kiến trở thành xã hội già vào năm 2036 và tiến tới xã hội siêu già vào năm 2050 với hơn 21% dân số trên 65 tuổi.
Tác động sâu rộng vượt khỏi phạm vi an sinh xã hội
Già hóa dân số không đơn thuần là câu chuyện riêng của người lớn tuổi mà tái thiết lại toàn bộ cấu trúc xã hội, ảnh hưởng trực tiếp tới lực lượng lao động, hệ thống y tế, nhu cầu nhà ở, thu nhập hưu trí và cách phân bổ ngân sách công.
Một phát hiện đáng chú ý trong nghiên cứu của PGS Catherine Earl và GS Philip Taylor (Đại học Warwick) là sự chênh lệch tuổi thọ trung bình giữa nam và nữ tại Việt Nam lớn nhất khu vực ASEAN, khi phụ nữ sống thọ hơn nam giới khoảng 9 năm. Thực tế này không chỉ đặt ra bài toán về sức khỏe thể chất, tinh thần của nam giới trong suốt vòng đời, mà còn cảnh báo thực trạng gia tăng tỷ lệ phụ nữ lớn tuổi cô đơn cần hỗ trợ y tế, nhà ở và an sinh xã hội.
Bên cạnh đó, thị trường lao động cũng đứng trước sức ép lớn khi phần lớn lao động tự do và khu vực phi chính thức chưa tiếp cận được hệ thống hưu trí bảo đảm, buộc họ phải tiếp tục mưu sinh khi đã quá tuổi lao động.
Bốn trọng tâm hành động cho Việt Nam
Để chủ động thích ứng với kịch bản siêu già vào năm 2050, PGS Catherine Earl khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp không nên tiếp cận bằng các giải pháp đơn lẻ, mà cần phối hợp liên ngành dựa trên bốn lĩnh vực ưu tiên:
- Cải thiện sức khỏe nam giới: Đẩy mạnh chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần cho nam giới ngay từ giai đoạn sớm của vòng đời nhằm thu hẹp khoảng cách tuổi thọ theo giới.
- Phát triển nền kinh tế chăm sóc bền vững: Xây dựng hệ thống dịch vụ y tế, chăm sóc dài hạn và các mô hình hỗ trợ người cao tuổi chuyên nghiệp, đa dạng.
- Củng cố hệ thống hưu trí: Mở rộng độ bao phủ của bảo hiểm xã hội, đặc biệt là nhóm lao động tự do và phi chính thức, nhằm bảo đảm an ninh tài chính khi về hưu.
- Phát triển hạ tầng và nhà ở dễ tiếp cận: Xây dựng không gian sống an toàn, chi phí hợp lý, tạo điều kiện để người cao tuổi duy trì kết nối cộng đồng và sống độc lập.
Đặc biệt, giới chuyên gia nhấn mạnh việc chuyển đổi tư duy: không xem người cao tuổi là “đối tượng thụ hưởng” bị động, mà là chủ thể tham gia đồng thiết kế các chính sách, dịch vụ liên quan đến cuộc sống của chính mình. Tạo dựng một xã hội thân thiện với mọi độ tuổi chính là chìa khóa giúp người dân không chỉ sống lâu hơn mà còn sống khỏe mạnh, ý nghĩa và có giá trị cho cộng đồng.
